. شکی نیست که هوش جنبه وراثتی دارد. اما بسیاری از متخصصان امروزی بر این عقیده اند که هوش قابل تغییر بوده و می توان هوش کودکان را ده تا بیست نمره افزایش داد! بسیاری از متخصصان معتقدند که حتی میتوان ارتباطات موجود میان سلولهای مغزی را نیز افزایش داد که به نوبه خود سبب بهبود سدیم و ارتقاء توانایی پردازش ذهن می شود.

بر اساس جدیدترین یافته های منتشرشده از سوی انستیتوی ملی سلامت آمریکا، رشد مغز انسان تا اواخر نوجوانی یا حتی اوایل جوانی کامل نمی شود و این بدان معناست که شما تا رسیدن فرزندانتان به این سنین فرصت دارید توانمندیهای ذهن آنها را افزایش دهید. ضمناً آن قسمت از مغز که در تصمیم گیری و کنترل تکانه ها (کنترل تکانه ها منظور کنترل رفتارهایی است که دفعه ای و بدون فکر از ذهن سربزند) و هیجانات نقش دارد دیرتر از سایر قسمتهای مغز به تکامل می رسد و احتمالاً علت آنکه نوجوانان خیلی دمدمی مزاج و مستعد رفتارهای نامعقول هستند، نیزهمین است. در واقع به نظر میرسد مغز از طریق اشتباه کردن و درس گرفتن از اشتباهات رشد می کند.

به نظر دکتر مک گرا بعضی از رفتارهای نادرست فرزندان ما اگر هیچ فایده هم نداشته باشند، حداقل باعث "رشد مغزی" آنها می شود.

سوالی که در اینجا مطرح می شود این است که آیا شما واقعاً "هوش ذاتی" کودک را افزایش می دهید. یا صرفاً بهبود عملکرد هوش فرد میشوید؟ مادامی که بتوانیم کاری که فرزندانمان هوشمندانه تر عمل کنند و کارکرد بهتری داشته باشند کوتاهی نخواهیم کرد خلاصه اینکه اگر بتوانید کاری کنید که فرزندانتان نسبت به قبل نمرات بهتری بگیرند، بهتر استدلال کنند، کارکرد بهتری داشته باشند و در زندگی خود موفق باشند. آیا برایتان فرقی می کند که هوش ذاتی فرزندانتان را تغییر می دهید یا صرفا عملکرد هوشی آنها را بهبود می بخشید؟

در ادامه فهرستی از فعالیتهایی که می توانید از طریق آنها به کودکانتان کمک کنید، تواناییهای هوشی خود را افزایش دهند و تغییرات مثبتی در توانمندیهای شناختی خود ایجاد کنند، ارائه شده است . این فعالیتها در دو سطح گسترده عمل می کنند. نخست با فراهم آوردن برنامه ای آموزشی سبب ارتقاء برخی ابعاد مهارتهای هوشی فرزندانتان می شوند وتوانایی ذهنی آنها را افزایش می دهند. دوم تعدادی از این فعالیتها، یعنی آنهایی که بر افزایش تحریک ذهنی تأکید دارند ورزشهای مغزی سبب شکل گیری ارتباطات جدید میان سلولهای مغزی می شوند. افزایش تعدادی از این ارتباطات سبب می شود که توانایی مغز برای تفکر پیچیده بیشتر شود.

لازم است بدانید اگر فرزندتان به لحاظ ژنتیکی هوش نسبتاً بالایی نداشته باشد با آموزش، تغییر در شرایط محیطی نمیتوان از او یک نابغه ساخت.

شما در بهترین حالت می توانید صرفاً تا حدودی بر او تأثیرگذار باشید، اما این تأثیر نمی تواند خیلی زیاد باشد.

در قسمت های بعدی 8مورد از فعالیتهایی که می توانید از طریق آنها هوش کودکانتان را افزایش دهید، خواهد آمد.

در اینجا به بررسی فعالیتهایی که می توانید از طریق انها هوش کودکانتات را افزایش دهید پرداخته میشود.

1- فرزندانتان را به سمت مکالمات درونی تقویت کننده هدایت کنید.

حتی کودکان بسیار خردسال نیز مرتباً با خود گفتگوی درونی دارند گفتگوی درونی میتواند حاوی پیامهای مثبت یا منفی، ارزیابی، تحسین، انتقاد، تشویق، خوش بینی یا بدبینی باشد. برای مثال، اگر کودکان افکاری داشته باشند که سبب تضعیف خود پنداره انها شود، گرفتار شک و تردید نسبت به خودشان میشوند. اگر فکر کنند نمی توانند در امتحان نتایج خوبی بدست آورند ممکن است واقعاً چنین شود و نتایج خوبی بدست نیاورند. مکالمات درونی با محتوای منفی سبب شکست و ناکامی می شوند. اما می توانند محتوای مثبت نیز داشته باشند و سبب موفقیت شوند. اگر بخواهیم ساده تر بگوییم کودکان ممکن است فکر کنند هوش پایینی دارند و این موضوع سبب میشود عملکرد ضعیفی داشته باشد، همچنین بین ذهن وبدن نیز رابطه نیرومندی وجود داردو هر فکری که کودک داشته باشد تغییری را در بدن وی به همراه دارد. مثلاً سلولهای ایمنی رابطه نزدیکی با سلولهای عصبی دارند و فوراً بر یکدیگر تأثیر می گذارند. اگر کودک فکر کند، امتحانی که قرار است بدهد، خیلی سخت است این فکر سبب بروز یک تغییر فیزیولوژیکی منفی در بدن او می شود که ممکن است خود را به شکل سر درد، دل درد، تهوع، ضعف، لرزش، عرق کردن و... نشان دهد. این تغییرات جسمانی به نوبه خود بر توانایی تفکر آنها تأثیر می گذارد و انها را با مشکل مواجه می سازد. خلاصه اینکه افکار ناراحت کننده انرژی و فعالیت کودک را کاهش می دهند و سبب تضعیف توانایی تفکر در او می شوند و در نتیجه اعتماد به نفس کودک را متزلزل ساخته و سبب می شوند او به توانایی خودش شک کند.

2- ورزش های ذهنی انجام دهید

انجام بازیهایی که سبب تحریک ذهن می شوند، بویژه آنهایی که مستلزم تفکر راهبردی هستند و خیلی مبتنی بر شانس و تصادف (مثلاً چرخش یک تاس در بازی منچ) نمی باشند، ضمن تقویت مهارتهای کلامی، سبب تقویت توانایی تمرکز، ادراک واستدلال نیز می شوند.

موارد زیر از جمله بازیهای فکری مناسبی هستند که انجام آنها به همراه خانواده توصیه می شود:

شطرنج، مرتب کردن کلمات درهم ریخته، حل معماهای ریاضی- جدول سود کوی کودکان- بازی با حروف

3- فرصت تعاملات کلامی میان اعضای خانواده را افزایش دهید.

تعامل کلامی با کودکان سبب تقویت مهارتهای کلامی و وسعت یافتن دامنه خزانه لغات انها میشود- بویژه سنین 16 تا 26 ماهگی که زبان و تکلم کودک به سرعت در حال رشد است- مطالعات نشان میدهند، هرچه والدین بیشتر صحبت کنند، دامنه خزانه لغات فرزندان شان گسترده تر خواهد بود.

4- فرزندانتان را به تکرار در خواندن تشویق کنید.

اینکه خواندن کتاب برای بچه ها سبب علاقمند تر شدن انها به زبان و ارتباط برقرار کردن –که هردو پتانسیل هوشی را افزایش می دهند- میشود، مطلب تازه ای نیست اما مطلب جدید در مورد خواندن کتاب برای کودکان این است که خواندن مکرر یک کتاب جال برای کودکان خردسال سبب تقویت حافظه، افزایش توجه و گسترش دامنه خزانه لغات آنها می شود.

ادامه دارد.

قسمت آخر

خلاصه در قسمتهای قبلی برای افزایش هوش کودکان ذکر شد (1- تقویت مکالمات درونی 2- انجام ورزش های ذهنی 3- افزایش تعاملات کلامی در بین والدین 4- تشویق در تکرار....) در ادامه فعالیتهای دیگری ذکر خواهد شد.

5- ابعاد محیطی تحریک کننده برای کودکان

به موازاتی که مغز کودکان خردسال رشد می کند، محرکهایی نظیر نور، رنگ، بو و صدا سبب شکل گیری و توسعه میلیاردها پیوند ارتباطی میان سلولهای مغزی (نورونها) می شوند. این ارتباطات لازمه یادگیری اند. بسیاری از متخصصان بر این باورند که با تحریک حواس یک کودک می توان ضریب هوشی او را افزایش داد. بنابراین اسباب بازیهایی که قابل حرکت و لمس کردن هستند یا تصاویر رنگارنگ و اشیای دیگری که می توانند در رشد مغز کودکان موثر باشند، تهیه کنید. در اینجا برخی از ارزشهای ایجاد محیط غنی و تحریک کننده برای کودک ذکر می شود.

الف- فرزندانتان را در دوران طفولیت مرتباً در آغوش بگیرید. تحقیقات نشان می دهد اطفالی که بیشتر توسط والدینشان لمس می شوند، در دوران کودکی کمتر دچار مشکلات نقص توجه می گردند.

ب- با فرزندانتان بازیهای کلامی در قالب شعر و آهنگ انجام دهید. این فعالیت سبب تقویت رشد مهارتهای کلامی آنان می شود.

ج- از فرزندتان بخواهیدداتانهای مناسب منش را از روزنامه ها و مجلات با صدای بلند برای شما بخواند.

د- زمان کارکردن فرزندانتان با کامپیوتر محدود کنید مگر در مواردی که برای انجام تکالیف مدرسه لازم است با کامپیوتر کار کند.

ه- اسباب بازیهای متناسب با سن فرزندتان تهیه کنید تا حد ممکن حواس پنج گانه آنها را درگیر کند. برای کودکان خردسال، توپ، مکعبات، ماشین، اسباب بازیهای کشیدنی، معماهای ساده، ابزارهای موسیقی و حیوانات و عروسکهای پارجه ای مفید است. بین سنین 3 تا 5 سالگی کودکان با استفاده از قدرت تجسم خود روی می آورند. لذا انها را به بازی با مجموعه های خانه سازی، استفاده ازمداد رنگی، خمیر بازی تشویق کنید. بین سنین 6 تا 9 سالگی افزایش عزت نفس اهمیت پیدا می کند. مجموعه های سرگرمی، اسباب بازهای ورزشی، نرم افزارهای کامپیوتری، لوازم خانه سازی و کتابهای مناسب شطرنج، بازی های ریاضی از جمله وسابل مناسب این سنین به شمار می روند و...

6- موسیقی و آهنگ را وارد زندگی فرزندانتان کنید

اگر کودک شما به موسیقی علاقمند است تشویق کنید تا آنرا دنبال نماید این کار شما نه تنها سبب شکوفایی استعادا فرزندتان می شود، بلکه رشد حافظه و زبان را نیز در او تقویت می کند. آموزش موسیقی به بچه های پیش دبستانی سبب تقویت استدلال فضایی- زمانی می شود (مهارتی که در حل معماها، هندسه، حل کسرها و نسبتها بکار می آید) حتی اگر فرزند شما علاقه ای به موسیقی ندارد باز هم وارد کردن موسیقی و آهنگ باعث می شود، بسیاری از ابعاد عملکرد تحصیلی او ارتقا پیدا کند.

7- ذهن های جوان را تغذیه کنید.

مطالعات نشان میدهد که بهبود کیفیت تغذیه، سبب افزایش نمرات هوشبهر (IQ) می شود. دادن غذاهای سرشار از چربی و قند به جای غذاهای مقوی به کودکان، تأثیری منفی بر تواناییهای پردازش ذهنی آنها دارد و به تبع آن سبب افت بهره هوشی شان می شود.

(در مطالعه ای که در شهر نیویورک بر روی یک میلیون کودک مدرسه ای انجام گرفت، حذف مواد افزودنی، طعم دهنده های مصنوعی و رنگهای خوراکی از رژیم غذایی کودکان سبب افزایش 14 درصدی نمرات هوشبهر آن ها شد). همچنین پژوهشگران معتقدند خوردن صبحانه غنی از کربوهیدرات ها مثل دانه های سبوس دار غلات و پروتئین خالص مثل تخم مرغ سبب میشود کارکرد ذهنی کودکان در طول صبح افت نکند. در عوض خوردن غلات سرشار از قند، کلوچه کیک با شربت، سبب تسریع تولید ماده ای شیمیایی موسوم به سروتونین در مغز می شود که مقادیر بالای آن باعث خواب آلودگی و افت کارکرد ذهنی و لذا کاهش هشیاری و عملکرد موثر در مدرسه یا امتحان می شود.

8- جسم فعال، ذهن فعال

فعالیت های بدنی مثل ورزش کردن، جریان خون را در تمامی قسمت های بدن ازجمله مغز افزایش می دهند و افزایش جریان خون تازه و سرشار از اکسیژن درمغز سبب می شود تا تمرکز، سرعت تفکر و استدلال پیجیده بهبود یابد. فعالیت بدنی در کودکان تفکر و خلاقیت را تقویت می کند طی تحقیقات صورت گرفته طی پنجاه سال گذشته کودکانی که عادت به فعالیت بدنی دارند، عملکرد تحصیلی شان بهتر است.

یکی از بهترین راههای تشویق کودکان به فعالیت جسمانی و ورزش این است که خودتان ورزش کنید.

حسن زارعی محمودآبادی

دکترای مشاوره خانواده