الهامات قرآنی در تعلیم وتربیت اسلامی

رسالت اساسی پدران ومادران

بسیاری از بدبختی های انسان معلول جهل ونادانی اوست.[1] در موارد زیادی که بدبختی های عاید فرزندان میگردد نه چنان است که پدران ومادران خواهان بدبختی فرزندان خود باشند بلکه بسیاری از آنان نمی دانند که چگونه باید فرزندان خود را تربیت نمایند. پس بسیاری از دشواری ها وبدبختی ها معلول ندانستن ها وآگاه نبودن ها است.

بزرگترین رسالت پدران ومادران پرورش خرو وعقل فرزندان خود می باشد ومتأسفانه  بسیاری از خانواده ها در پرورده ساختن عقل وخود فرزندان خود مقصر یا قاصر هستند. در ارزشمندی عقل همین بس که خداوند متعال فرموده است: ما خَلَقتُ خَلقاً اَفضَلُ مِنکَ[2] هر گز موجودی همانند تو نیافریدم وتو از همه برتر هستی.

امام صادق علیه السلام می فرمود: « دِعامةُ الاِنسانِ العقلُ والعَقلُ مِنهُ الفطنة وَ اَلفَهُم والحِفِفظُ وَ العِلمُ؛[3] ستون انسان عقل است وهوشمندی وفهم وحافظه ودانش هم از سرچشمه ی عقل جوشیدن می گیرد.

پیامبر فرمود: قِوامُ المَرءِ عَقلهُ؛ پایه واساس وجودی انسان وابسته به عقل وخرد اوست.» از این احادیث به خوبی آشکار می گردد که وصول به کمالات علمی واخلاقی تنها در پرتو رشد عقلی امکان پذیر است وهر قدر عقل دچار رکود گردد به همان نسبت رشد علمی واخلاقی انسان متوقف خواهد ماند.

از رسول خدا (ص) در فر[4]از دیگری آمده است که، « همانا همه ی نیکیها وکمالات در پرتو عقل عاید انسان می گردد.[5]» مطالعه ی آیات قرآن این واقعیت را آشکار می سازد که تنها انسانهای عاقل هستند که نشان های پروردگار متعال را که در آسمانها وزمین پراکنده است دیدار می نمایند.

خداوند می فرماید: « بدرستیکه در آفرینش آسمانها وزمین وگردش شب وروز نشانه هایی برای صاحبان خرد وجود دارد.[6]» با توجه به نص آیه، در اینجا این سؤال مطرح می شود که چه فرقی بین عقل و لُبّ وجود دارد؟ در پاسخ باید گفت که لُبّ همان عقل است. منتهی عقل ابتدایی را عقل گویند وعقل پرورده شده وبه فعلیت رسیده را« لُبّ»خوانده در کتاب المنجد چنین آمده است: لُبّ- اَلعَقلُ الخالِصُ مِنَ الشّوائِب. یعنی لبّ به عقلی گفته می شود که از ناخالصی ها در آمده و از اسارت ها نجات یافته باشد.

شخصی از رسول خدا پرسید اگر دو نفر به طور مساوی عبادات را به جای آورده واعمال نیکو انجام دهند آیا در بهشت برین هردو در یک مقام قرار خواهند گرفت؟ رسول خدا (ص) فرمودند: خیر، زیرا در روز رستاخیز به عقل وخرد ایندو نگاه می کنند، سپس به اعتبار ومیزان عقل آندو، به آنها پاداش داده می شود.

با توجه به این مقدمات معلوم می شود که رسالت سنگین واساسی خانواده ها در ارتباط با فرزندانشان، رشد وپرورده ساختن عقل وخرد آنان است.

متأسفانه بسیاری از خانواده ها با غفلت از این رسالت سعی می کنند مرتباً راهنمای فرزندان خود بوده، در هر جریانی نظرات خود را به آنها تلقین نمایند و حال آنکه آنها می توانستند پس از راهنمایی وارشاد در برخی  از موارد لازم وضروری، تصمیم گیری را به خود کودکان ونوجوانان واگذار نمایند. همه ی ما میدانیم که را رفتن را پدران و مادران وکودکان خردسال خود می آموزند وباز میدانیم که این دست گرفتن ها موقت بود، پس از گذشت زمانی، خود کودکان به راه رفتن می پردازند، درحالی که در بسیاری از خانواده ها پسران ودختران دبیرستانی ما فاقد قدرت تصمیم گیری بوده، نمی توانند در برخورد با دشواریها ومشکلات با قاطعیت تکلیف خود را روشن نمایند. اینگونه افراد در شک وتردید وبلاتکلیفی به سر می برند وهمه گناه ها بر گردن پدران ومادران آنها است که خرد وعقل آنها را پرورده نساخته اند.

پس پدران ومادران باید مانند یک معلم ریاضی در حد معمول ومتعارف به راهنمایی وارشاد فرزندان خود بپردازند ولی به تدریج بکوشند این راهنمایی وارشاد، توسط فکر کردن خود کودکان انجام گیرد تا فکر وعقلشان رشد یابد.ممکن است برخی والدین بگویند ما نمی توانیم شاهد زمین خوردن فرزندان خود باشیم لذا اگر آنان در سنین جوانی نیز باشند از راهنمایی وارشاد آنان مضایقه نخواهیم کرد. باید به این گروه از پدران ومادران تذکر داد که این گونه دلسوزی ها عاقلانه نمی باشد واین همانند لوس و نُنُر بار آوردن کودکان خردسال است مه بعداً به ضررو زیان خودشان تمام خواهد شد. دالدین باید توجه داشته باشند که همیشه در خدمت فرزندان خود قرار ندارند وفرزندان آنان در فرصتی باید روی پای خود ایستاده، به زندگی کردن مستقل بپردازند، پس عقل ومنطق ایجاب می کند که در حد ضروری ولازم از راهنمایی وارشاد فرزندان خود مضایقه ننمایم وبکوشیم فکر وعقلشان را بیدار ساخته وآنها را تشویق کنیم تا با استمداد از فکر و خرد خود مشکل خود را حل کنند وبه طور غیر مستقیم خرد وعقل خود را پرورده سازند.

در خاتمه به روشهای علمی که اگر در محیط خانواده به کار گرفته شود در پرورش ورشد فکری کودکان مؤثر خواهد بود اشاره می نمائیم.

1-   پیش از انکه کودکان را راهنمایی نمایید بکوشید تا آنها به تفکر نشسته، راه حلهایی که بنظرشان می رسد به بزرگترها ابراز دارند.

2-   جز در موارد ضروری ولازم به راهنمایی وارشاد آنان نپردازید.

3-   برنامه هایی در اختیار فرزندان خود قرار دهید که انها را به فکر کردن وادار سازد.

4-   در برخی از مسائل زندگی وخانوادگی از کودکان خود نظرخواهی کنید تا آنها به فکر ورأی خود اعتماد پیدا کرده، باورشان گردد که می توانند از فکر وعقل خود استفاده نمایند.

5-   وقتی کودکان شما نظریه ی خود را در برخی از موارد ارائه دادند با همه ی وجود از آنها تشکر وامتنان نموده، همان نظر را به مورد اجرا گذارید تا روحیه ی  اعتماد بنفس در آنها تقویت شود.

6-    حل برخی از مشکلات را به عهده ی خود آنان واگذار نمائید تا ضرورت زندگی آنها را به فکر کردن وادار سازد.

7-   در مواردی برای فرزندان خود سؤالاتی طرح نمایید تا آنها با الهام از فکر واندیشه به پاسخگویی بپردازند.